Khoa học Công nghệ và Chuyển đổi số: Đánh giá thẳng thắn và Tầm nhìn kiến tạo cho Quốc gia

Cuộc làm việc của Thủ tướng Lê Minh Hưng với Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) vào ngày 22/4 vừa qua không chỉ là một sự kiện hành chính thông thường mà còn là một dấu ấn quan trọng, mở ra một chương mới trong chiến lược phát triển quốc gia dựa trên trụ cột khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo (KHCN&ĐMST) và chuyển đổi số (CĐS). Đây là dịp để nhìn lại những thành quả đáng khích lệ, nhưng quan trọng hơn là thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn, đồng thời định hình một tầm nhìn và lộ trình hành động mang tính đột phá cho tương lai.

Thủ tướng đã ghi nhận nỗ lực của Bộ KH&CN trong việc tham mưu, triển khai Nghị quyết 57, hoàn thiện thể chế và thúc đẩy hạ tầng công nghệ, đưa KHCN&ĐMST và CĐS lan tỏa. Thực tế cho thấy, những số liệu như Việt Nam xếp hạng 44/139 về chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu, hệ sinh thái khởi nghiệp đứng thứ 55 thế giới, cùng với sự tăng trưởng vượt bậc của tỷ lệ phủ sóng 5G và quy mô thương mại điện tử, là những minh chứng sống động cho những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, nhìn sâu vào bản chất vấn đề, Thủ tướng đã không ngần ngại chỉ ra những “điểm nghẽn” mang tính hệ thống, cảnh báo về một sự phát triển chưa thực sự bền vững nếu không có những cải cách căn bản.

Đáng chú ý, Thủ tướng nhấn mạnh đến những vướng mắc trong cơ chế huy động nguồn lực xã hội, hợp tác công tư, đặt hàng, giao nhiệm vụ, khoán chi và sử dụng quỹ KHCN. Đây là câu chuyện thực sự nằm ở việc chúng ta vẫn còn loay hoay với tư duy quản lý cũ, đặt nặng sự kiểm soát hơn là kiến tạo sự linh hoạt và khuyến khích sáng tạo. Việc liên kết giữa nghiên cứu, ứng dụng, đào tạo và thị trường còn yếu, cùng với khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu hay phát triển doanh nghiệp công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo chưa đạt yêu cầu, cho thấy một chu trình đổi mới chưa thực sự khép kín và hiệu quả. Nguồn lực xã hội, với tiềm năng khổng lồ, vẫn chưa được khai mở một cách đầy đủ để trở thành động lực chính thúc đẩy KHCN.

Bên cạnh đó, vấn đề hạ tầng số, dữ liệu số, nền tảng số, công nghệ chiến lược và nhân lực chất lượng cao tiếp tục được xác định là những điểm nghẽn chiến lược. Việc hệ sinh thái dữ liệu chưa đồng bộ, thiếu cơ chế chia sẻ và khai thác dữ liệu hiệu quả không chỉ cản trở quản trị, điều hành mà còn làm chậm lại tiến trình phát triển kinh tế – xã hội dựa trên nền tảng số. Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị và công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, việc không làm chủ được công nghệ lõi và thiếu hụt nhân lực chất lượng cao đang đặt ra những thách thức không nhỏ cho khả năng tự chủ và vị thế của Việt Nam.

Trước những thách thức mang tính cấu trúc này, Thủ tướng đã đưa ra những định hướng rất rõ ràng và mang tính kiến tạo. Đây không chỉ là những điều chỉnh cục bộ mà là một sự thay đổi tư duy quản lý mang tính cách mạng: chuyển trọng tâm chính sách hỗ trợ doanh nghiệp từ đầu vào sang hỗ trợ theo kết quả đầu ra. Điều này đòi hỏi một cơ chế tài chính minh bạch, hiệu quả và sẵn sàng chấp nhận rủi ro có kiểm soát, khuyến khích sự đột phá thay vì chỉ an toàn. Việc tăng cường tính tự chủ cho các đơn vị sự nghiệp KHCN cũng là một bước đi cần thiết để giải phóng tiềm năng sáng tạo, cho phép họ vận hành linh hoạt hơn và gắn kết chặt chẽ hơn với nhu cầu thực tiễn của thị trường.

Tầm nhìn chiến lược còn thể hiện qua yêu cầu ưu tiên nguồn lực, tăng tỷ trọng chi cho công nghệ chiến lược, công nghệ cao, công nghệ lõi, hướng tới mục tiêu 3% tổng chi ngân sách nhà nước cho lĩnh vực này theo tinh thần Nghị quyết 57. Điều này là tối quan trọng để Việt Nam có thể chủ động tiếp thu, chuyển giao và làm chủ các công nghệ nền tảng, công nghệ tiên tiến, đặc biệt là công nghệ số. Việc quản lý và thúc đẩy phát triển tài sản số, tiền kỹ thuật số theo hướng lành mạnh và hiệu quả cũng là một chỉ đạo đi trước đón đầu, nhằm khai thác tối đa tiềm năng của nền kinh tế số mà vẫn đảm bảo ổn định và an ninh.

Các mục tiêu cụ thể như tỷ trọng kinh tế số đạt 30% GDP, 40% doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo, và tăng trưởng doanh số thương mại điện tử 23-25% là những chỉ dấu cho một lộ trình phát triển đầy tham vọng. Để đạt được điều này, việc rà soát, hoàn thiện danh mục công nghệ chiến lược theo hướng tinh gọn, tập trung vào những lĩnh vực có ý nghĩa quyết định, cùng với việc thành lập tổ công tác điều phối liên ngành và thiết lập cơ chế chỉ đạo thống nhất, là vô cùng cấp thiết. Điều này sẽ đảm bảo các chương trình công nghệ chiến lược được triển khai hiệu quả, tránh lãng phí nguồn lực và tăng cường liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, nhà trường và cơ sở nghiên cứu.

Nhìn chung, những chỉ đạo của Thủ tướng không chỉ là một lời nhắc nhở mà còn là một cương lĩnh hành động cho cả hệ thống chính trị và cộng đồng doanh nghiệp. Nó đòi hỏi một sự chuyển mình mạnh mẽ từ tư duy quản lý dựa trên quy trình sang tư duy quản lý dựa trên kết quả, từ sự kiểm soát sang sự trao quyền và chấp nhận rủi ro. Chỉ khi thực sự thay đổi tư duy, cởi bỏ những rào cản thể chế cũ kỹ và dồn nguồn lực vào đúng trọng tâm chiến lược, Việt Nam mới có thể hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước dựa trên KHCN&ĐMST và CĐS, vững vàng trong bối cảnh toàn cầu đầy biến động.