Mâu Thuẫn Mỹ-Trung Khoét Sâu Khoa Học AI: Rủi Ro Chia Cắt Thị Trường Chung Công Nghệ Toàn Cầu

Sự kiện NeurIPS (Hội nghị về Hệ thống Xử lý Thông tin Thần kinh) – hội nghị nghiên cứu AI hàng đầu thế giới – vừa trải qua một “cuộc khủng hoảng” địa chính trị đáng chú ý. Các nhà tổ chức đã công bố và sau đó nhanh chóng đảo ngược các hạn chế gây tranh cãi đối với người tham gia quốc tế, đặc biệt là các nhà nghiên cứu AI Trung Quốc, sau khi đối mặt với nguy cơ tẩy chay hàng loạt. Vụ việc này, dù đã được giải quyết tạm thời, nhưng là một lời nhắc nhở sắc bén về những rủi ro ngày càng tăng đối với sự hợp tác khoa học toàn cầu và có thể gây ra những hậu quả sâu rộng cho thị trường chung công nghệ, đặc biệt là trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI).

Phân Tích Biến Động: Căng Thẳng Địa Chính Trị và Ảnh Hưởng Đến Thị Trường AI

Quyết định ban đầu của NeurIPS về việc áp dụng các hạn chế liên quan đến lệnh trừng phạt của Mỹ đối với các tổ chức Trung Quốc như Tencent và Huawei, bất chấp không có quy định rõ ràng về xuất bản học thuật hay tham gia hội nghị, đã châm ngòi cho một làn sóng phản đối mạnh mẽ. Paul Triolo, đối tác tại DGA-Albright Stonebridge và chuyên gia về quan hệ Mỹ-Trung, nhận định đây là “một khoảnh khắc bước ngoặt tiềm năng”. Ông nhấn mạnh rằng việc thu hút các nhà nghiên cứu Trung Quốc đến NeurIPS là có lợi cho lợi ích của Mỹ, nhưng một số quan chức Mỹ lại thúc đẩy việc “tách rời” công trình khoa học giữa hai nước, đặc biệt trong lĩnh vực AI.

Các con số thống kê cho thấy tầm ảnh hưởng to lớn của giới khoa học Trung Quốc: Năm 2025, khoảng **một nửa số bài báo** được trình bày tại NeurIPS đến từ các nhà nghiên cứu có nền tảng học thuật Trung Quốc. Đại học Thanh Hoa, được coi là đại học hàng đầu Trung Quốc, đã có tới **390 bài báo** được liệt kê tại NeurIPS, nhiều hơn bất kỳ tổ chức hay công ty nào khác. Các nhà nghiên cứu từ Alibaba cũng đã nhận được một trong những giải thưởng bài báo xuất sắc nhất của hội nghị. Điều này cho thấy sự phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc trong nghiên cứu AI toàn cầu.

Phản ứng từ Trung Quốc diễn ra nhanh chóng và quyết liệt. Hiệp hội Khoa học và Công nghệ Trung Quốc (CAST), một tổ chức có ảnh hưởng liên kết với chính phủ, đã tuyên bố ngừng tài trợ cho các học giả Trung Quốc tham dự NeurIPS và sẽ không tính các ấn phẩm tại hội nghị này vào thành tích học thuật khi đánh giá tài trợ nghiên cứu trong tương lai. Dù NeurIPS đã nhanh chóng rút lại quy định, nhưng động thái của CAST cho thấy sự dịch chuyển chiến lược tiềm tàng, khuyến khích các hội nghị trong nước và giảm sự phụ thuộc vào các diễn đàn quốc tế bị ảnh hưởng bởi chính trị.

Hệ quả nhãn tiền đã xuất hiện: Ít nhất **sáu học giả** đã công khai từ chối lời mời làm chủ tịch khu vực tại NeurIPS năm nay, và nhiều người khác cũng từ chối làm người đánh giá bài báo. Nan Jiang, một nhà nghiên cứu học máy tại Đại học Illinois Urbana-Champaign, Hoa Kỳ, đã thẳng thừng từ chối lời mời làm chủ tịch khu vực mà anh đã đảm nhiệm “mỗi năm kể từ năm 2020”. Những phản ứng này, ngay cả khi chính sách đã bị hủy bỏ, cho thấy sự rạn nứt niềm tin và ý định tẩy chay đã bắt đầu hình thành, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và uy tín của hội nghị, đồng thời cản trở dòng chảy tài năng và ý tưởng toàn cầu.

Vụ việc NeurIPS là một minh chứng rõ ràng về cách căng thẳng địa chính trị có thể trực tiếp làm gián đoạn chuỗi cung ứng tri thức và tài năng, vốn là xương sống của đổi mới trong ngành AI. Sự suy giảm hợp tác khoa học có thể dẫn đến việc trùng lặp nghiên cứu, tăng chi phí R&D, và làm chậm tốc độ phát triển AI. Đối với các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới, đặc biệt là những “đại gia” công nghệ Mỹ phụ thuộc vào nguồn nhân lực và nghiên cứu toàn cầu, sự chia rẽ này tạo ra rủi ro quản trị chiến lược đáng kể. Nó có thể ảnh hưởng đến khả năng duy trì vị thế dẫn đầu, định hình lại bối cảnh cạnh tranh và thậm chí đe dọa trực tiếp đến thị trường chung toàn cầu. Mặc dù NeurIPS đã nhanh chóng điều chỉnh, vết nứt niềm tin và xu hướng “phi toàn cầu hóa” trong khoa học công nghệ vẫn là mối lo ngại hiện hữu, tiềm ẩn rủi ro cho sự ổn định và tăng trưởng của toàn bộ thị trường công nghệ.

Xác Thực Địa Phương và Vị Thế Nhân Vật

• **Paul Triolo:** Đối tác tại công ty tư vấn DGA-Albright Stonebridge, một chuyên gia có tiếng trong nghiên cứu quan hệ Mỹ-Trung. Vị thế của ông cung cấp cái nhìn sâu sắc về chính sách và địa chính trị.
• **Nan Jiang:** Nhà nghiên cứu học máy tại **Đại học Illinois Urbana-Champaign (Hoa Kỳ)**. Vị thế học thuật của ông là một chuyên gia thực sự trong lĩnh vực AI, người trực tiếp chịu ảnh hưởng và tham gia vào cộng đồng NeurIPS.
• **Yasin Abbasi-Yadkori:** Nhà nghiên cứu tại công ty AI Sapient Intelligence.
• **Yuliang Xiu:** Trợ lý giáo sư đồ họa kỹ thuật số tại **Đại học Westlake (Trung Quốc)**. Ông cũng là một học giả có ảnh hưởng, thể hiện quan điểm từ phía cộng đồng nghiên cứu Trung Quốc.
• **Hiệp hội Khoa học và Công nghệ Trung Quốc (CAST):** Một tổ chức cấp quốc gia có ảnh hưởng lớn, đại diện cho giới khoa học và kỹ sư Trung Quốc, đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng chính sách khoa học và tài trợ nghiên cứu tại nước này.

Biên tập: Phố Wall (Theo nguồn gốc)