Luật có chân và khát vọng hiện thực hóa chính sách

Mong luật có chân từ lâu đã trở thành một nỗi niềm khắc khoải, phản ánh nhu cầu bức thiết của đời sống xã hội sau 40 năm Đổi Mới. Điệp khúc cũ về việc đưa luật vào cuộc sống dường như vẫn chỉ dừng lại ở những khẩu hiệu hành chính, trong khi thực tế vẫn tồn tại một “cánh rừng” nghị định, thông tư chằng chịt khiến các đạo luật dù đã được ban hành vẫn chưa thể tự thân vận động mà cần đến sự trợ giúp của các văn bản dưới luật để “lắp chân” đi vào thực tế. Đây là hơi thở thời đại mà chúng ta cần nhìn nhận một cách nghiêm túc để tránh những rủi ro không đáng có trong môi trường quản trị công.

Sự chuyển dịch từ sắc lệnh sang đạo luật

Nhìn lại lịch sử, mong ước về một nền quản trị bằng đạo luật đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh định hình từ sớm. Yêu cầu thứ bảy trong Yêu sách của Nhân dân An Nam năm 1919 đã khẳng định quyết tâm thay thế chế độ ra sắc lệnh bằng chế độ ra các đạo luật. Dù trong thời kỳ chiến tranh, các sắc lệnh phải kiêm nhiệm vai trò thực hành quyền lập pháp để đáp ứng tính cấp bách của thời cuộc, nhưng khi đất nước đã bước sang giai đoạn phát triển mới, tư duy này cần được điều chỉnh. Việc kéo dài mô hình “luật khung, luật ống” hay các nghị định không đầu không chỉ làm giảm khả năng dự báo mà còn tạo ra môi trường đầu tư thiếu minh bạch, gây khó khăn cho người dân và doanh nghiệp.

Thực trạng này cũng giống như việc cân bằng giữa những áp lực đời thường và các giá trị cốt lõi, tương tự như cách mỗi cá nhân phải đối mặt với bài toán chi tiêu cho du lịch khi lương 30 triệu: bài toán cân não giữa trải nghiệm và tích lũy. Trong quản trị quốc gia, nếu luật không đủ rõ ràng, người dân chính là đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ những “giấy phép con” mọc lên như nấm, dẫn đến sự phập phồng, lo âu trong từng giao dịch.

Từ tham nhũng chính sách đến tư duy lập pháp

Sự tùy nghi trong việc ban hành văn bản dưới luật chính là mảnh đất màu mỡ cho tham nhũng chính sách. Nhiều ví dụ đau xót đã xảy ra khi các quy định được tạo ra một cách mập mờ, yêu cầu những tài liệu không thể thu thập được trên thực tế để đẩy doanh nghiệp vào thế “phải bôi trơn”. Hành vi trục lợi từ chính sách không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn làm xói mòn niềm tin vào hệ thống pháp quyền. Đây là hệ quả của việc thiếu đi tư duy lập pháp minh bạch, nơi mà các kẽ hở được tạo ra để phục vụ cho mục đích cá nhân thay vì lợi ích công cộng.

Khi đối mặt với những nghịch lý của sự hèn nhát hay sai lệch trong tư duy quản lý, chúng ta cần nhìn thẳng vào sự thật. Cũng như trong các mối quan hệ xã hội, khi sự việc vỡ lở, việc đùn đẩy trách nhiệm thay vì đối mặt là biểu hiện của sự yếu kém, như được đề cập trong bài viết về chồng đổ lỗi cho tình nhân khi sự việc vỡ lở: góc khuất của sự hèn nhát. Việc thiếu trách nhiệm trong khâu soạn thảo văn bản luật cũng mang màu sắc của sự hèn nhát về tư duy khi người soạn thảo không chịu đối mặt với trách nhiệm giải trình.

Cải cách tư duy để luật tự vận động

Để luật có thể tự mình đi vào cuộc sống mà không cần “lắp chân” từ các cơ quan hành pháp, chúng ta cần thay đổi căn bản cách tiếp cận. Đầu tiên là hạn chế tối đa việc ủy quyền ban hành văn bản. Mọi quy định phải được thiết lập theo tinh thần “năm rõ”: rõ người, rõ việc, rõ tiến độ, rõ trách nhiệm và rõ hiệu quả. Bên cạnh đó, việc thay đổi cách trả thù lao cho người soạn thảo – thoát khỏi tư duy trả tiền theo độ dài trang giấy – sẽ giúp giảm thiểu tình trạng làm dày văn bản vô ích và thúc đẩy sự ngắn gọn, súc tích.

Hơn thế nữa, cần dùng chính luật pháp làm công cụ chế tài đối với những người làm luật. Nếu quy định không rõ ràng, quyền giải thích nên thuộc về người dân hoặc tòa án, thay vì để cơ quan hành pháp mặc sức định đoạt. Nếu cơ quan chức năng chậm trễ, sự im lặng đó cần được coi như đã đồng ý với yêu cầu của người dân. Chỉ khi nào chúng ta tước bỏ được quyền lực gây khó dễ ngay từ khâu soạn thảo luật, lúc đó “luật có chân” mới trở thành hiện thực, mang lại sự công bằng và hiệu quả thực sự cho đất nước.

Bài viết đã được biên tập lại từ nguồn: vnexpress.net