Đường sắt đô thị Hà Nội và bài toán phát triển mạng lưới giao thông công cộng

Hệ thống đường sắt đô thị Hà Nội, dù được kỳ vọng là trục “xương sống” của hạ tầng giao thông Thủ đô, sau hơn một thập kỷ đầu tư với hàng tỷ USD vẫn chưa thể hình thành một mạng lưới kết nối đúng nghĩa. Thay vì sự đồng bộ, hiện trạng thực tế đang phản ánh những mảnh ghép rời rạc, đặt ra những thách thức lớn về tư duy quy hoạch và cách thức triển khai một hệ thống giao thông công cộng hiện đại.

Những vết sẹo từ sự chậm trễ và đội vốn kéo dài

Nhìn vào các con số tài chính, chúng ta thấy những “vết sẹo” thời gian hằn sâu trên các dự án trọng điểm. Tuyến Cát Linh – Hà Đông, dự án tiên phong, đã chứng kiến mức đội vốn hơn 60% so với phê duyệt ban đầu, kéo dài suốt một thập kỷ. Khi đi vào vận hành, hiệu quả khai thác vẫn là bài toán nan giải khi lượng khách thực tế thường xuyên thấp hơn đáng kể so với công suất thiết kế. Tương tự, tuyến Nhổn – ga Hà Nội cũng đang đi theo quỹ đạo của những dự án chậm tiến độ với thời gian thực hiện lên tới 17 năm, trong khi hạng mục phần ngầm quan trọng nhất vẫn đang dang dở. Việc tiêu tốn nguồn lực khổng lồ mà hiệu quả khai thác chưa tương xứng đang là tiếng chuông cảnh báo cho các dự án hạ tầng lớn khác, không chỉ riêng ngành giao thông, mà còn gợi nhắc đến sự cần thiết của việc quản lý dự án chặt chẽ, tương tự như những vấn đề tại các dự án trọng điểm quốc gia khác như sai phạm tại dự án sân bay Long Thành.

Sự thiếu đồng bộ trong tiêu chuẩn kỹ thuật đường sắt đô thị

Đáng chú ý, khó khăn lớn nhất của đường sắt đô thị Hà Nội không chỉ nằm ở tiến độ mà còn ở tính rời rạc trong công nghệ. Việc mỗi tuyến đường áp dụng tiêu chuẩn kỹ thuật từ các đối tác khác nhau, từ Trung Quốc, châu Âu cho đến Nhật Bản, đã vô hình trung tạo nên những rào cản kỹ thuật khó vượt qua. Sự khác biệt về khổ ray, kích thước toa xe hay hệ thống điều khiển khiến cho việc tích hợp thành một mạng lưới thống nhất trở nên cực kỳ phức tạp. Hệ quả trực tiếp là người dân gặp khó khăn trong việc chuyển tuyến, dù các nhà ga chỉ cách nhau vài trăm mét. Khi hạ tầng thiếu sự kết nối, hệ thống không thể trở thành “mạch máu” lưu thông, kéo theo những hệ lụy về hiệu quả sử dụng và trải nghiệm người dùng, tương tự như cách mà các quy trình thi công không đảm bảo chất lượng có thể gây ra hoài nghi lớn trong dư luận, giống như những lùm xùm liên quan đến sà lan biển Cửa Đại.

Kết nối hạ tầng và tư duy phát triển mạng lưới đường sắt đô thị

Dưới góc nhìn của các chuyên gia, đường sắt đô thị chỉ thực sự phát huy giá trị khi được vận hành như một hệ thống liên thông. Thực tế cho thấy, một tuyến đường đơn lẻ rất khó tạo ra thay đổi lớn trong thói quen đi lại của người dân. Sự thiếu hụt về hạ tầng tiếp cận như bãi đỗ xe, đường đi bộ hay hệ thống trung chuyển quanh nhà ga đang khiến metro trở nên xa rời với nhu cầu thực tế của người dân. Để thay đổi điều này, cần một bộ tiêu chuẩn quốc gia thống nhất thay vì phụ thuộc vào công nghệ của nhà cung cấp. Bên cạnh đó, mô hình khai thác cần được mở rộng không chỉ từ tiền vé mà còn từ giá trị gia tăng của quỹ đất xung quanh nhà ga. Khi hạ tầng công cộng không được quy hoạch đồng bộ, những tai nạn hay bất cập xảy ra trong quá trình vận hành, như trường hợp thương tâm của thanh niên tử vong trong xe ô tô khi đang dừng đỗ tại Khánh Hòa, cũng là một phần phản chiếu sự thiếu hụt trong quản trị hạ tầng và an toàn công cộng nói chung.

Tổng Bí thư Tô Lâm đã từng chỉ ra điểm nghẽn cốt lõi: các tuyến đường sắt đô thị tại Hà Nội không kết nối được với nhau vì mỗi tuyến một tiêu chuẩn. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà là lời cảnh tỉnh về tư duy phát triển hạ tầng đô thị bền vững. Nếu không sớm thay đổi từ quy hoạch, tiêu chuẩn đến mô hình tài chính, những tuyến metro tiếp theo sẽ mãi chỉ là những “đoạn rời” thay vì là một xương sống vững chắc cho Thủ đô.

Bài viết đã được biên tập lại từ nguồn: vtcnews.vn