Thách thức hội nhập và rào cản việc làm của những người được minh oan

Khi một cá nhân bước ra khỏi nhà tù sau hàng thập kỷ bị giam cầm oan ức, họ không chỉ mang theo nỗi đau của sự bất công mà còn đối mặt với một bức tường vô hình trên thị trường lao động. Vấn đề của những người được minh oan trong việc tìm kiếm công việc ổn định không chỉ là một bi kịch cá nhân, mà còn là một lỗ hổng lớn trong cấu trúc xã hội và kinh tế hiện đại. Trong khi thị trường chứng khoán Mỹ vẫn đang miệt mài với các chỉ số S&P 500 hay Nasdaq, thì những con người bị hệ thống bỏ lại phía sau này đang phải chật vật đi tìm sự tồn tại cơ bản nhất, một nghịch lý đau lòng giữa một nền kinh tế được cho là vận hành dựa trên hiệu suất và cơ hội.

Thực tế đáng suy ngẫm là xã hội dường như vẫn định kiến với những người từng ngồi tù, bất kể họ có được tòa án tuyên bố vô tội hay không. Richard Miles, một trong hàng ngàn người được minh oan tại Mỹ, đã từng mang những bài báo viết về vụ án oan của chính mình như một tấm “sơ yếu lý lịch” đi xin việc, chỉ để nhận lại sự từ chối lạnh lùng từ các nhà tuyển dụng. Sự kỳ thị này biến thành một “điểm trừ” cố hữu trong hồ sơ cá nhân mà ngay cả những văn bằng hay năng lực tiềm ẩn cũng khó có thể khỏa lấp. Sự việc của Calvin Duncan tại Louisiana—người vừa đắc cử vào một cơ quan công quyền nhưng lại đối mặt với nguy cơ bị xóa sổ chính công việc đó—càng làm nổi bật thêm sự mong manh của những nỗ lực tái hòa nhập khi hệ thống pháp lý và chính trị không thực sự sẵn lòng để “chữa lành” những vết thương mà chính họ đã gây ra.

Bản chất của sự kỳ thị trong cấu trúc thị trường lao động

Nếu chúng ta nhìn nhận thị trường lao động như một cỗ máy vận hành dựa trên quản trị rủi ro, thì những người được minh oan chính là nhóm đối tượng chịu thiệt thòi lớn nhất. Các nhà tuyển dụng, đặc biệt là trong môi trường doanh nghiệp quy mô lớn vốn chịu áp lực khắt khe về báo cáo và tuân thủ (compliance), thường có xu hướng né tránh những hồ sơ có “tiền sử” không rõ ràng. Dù thực tế họ là nạn nhân của sai sót tư pháp, nhưng trong mắt thuật toán của bộ phận nhân sự, sự hiện diện của một bản án trong quá khứ là tín hiệu cảnh báo rủi ro cao. Đây không đơn thuần là sự thiếu cảm thông, mà là kết quả của một hệ thống vận hành cứng nhắc, nơi hiệu suất làm việc bị đặt lên bàn cân với các rủi ro pháp lý tiềm ẩn.

Đáng chú ý, khác với những người được trả tự do sau khi chấp hành xong án tù có điều kiện (parole) – vốn được tiếp cận với một số chương trình hỗ trợ tái hòa nhập của chính phủ – những người được minh oan lại rơi vào một vùng trũng chính sách. Họ bị từ chối bởi các tổ chức hỗ trợ người mãn hạn tù vì lý do “không nằm trong diện kiểm soát”, nhưng cũng không nhận được sự bảo trợ hay bồi thường kịp thời từ nhà nước. Sự đứt gãy trong các kênh hỗ trợ này chính là nguyên nhân khiến quá trình tái thiết cuộc sống trở nên bế tắc. Khi sự ổn định tài chính là nền tảng của tự do, thì việc không thể tiếp cận việc làm đã giam hãm họ thêm một lần nữa trong một “nhà tù” mang tên định kiến.

Những lỗ hổng vĩ mô trong nỗ lực sửa chữa sai lầm tư pháp

Nhìn từ góc độ quản lý vĩ mô, việc thiếu vắng các số liệu thống kê cụ thể về tỷ lệ việc làm của nhóm người được minh oan cho thấy mức độ quan tâm chưa tương xứng với thực trạng. Theo các dữ liệu phi chính thức, trong khi tỷ lệ thất nghiệp quốc gia tại Mỹ thường dao động ở mức dưới 5%, thì nhóm người từng bị giam cầm có tỷ lệ thất nghiệp cao gấp nhiều lần, lên tới hơn 27% theo một nghiên cứu từ Prison Policy Initiative. Đây là một sự lãng phí nguồn lực lao động trầm trọng. Khi một phần của lực lượng lao động bị gạt ra bên lề, xã hội không chỉ gánh chịu chi phí từ các chương trình trợ cấp mà còn mất đi những giá trị tiềm năng mà họ có thể tạo ra.

Hơn thế nữa, những nỗ lực cá nhân như của Jeffrey Deskovic hay Richard Miles trong việc thành lập các tổ chức phi lợi nhuận để hỗ trợ những người đồng cảnh ngộ chính là lời giải tạm thời cho một bài toán vĩ mô đang bị bỏ ngỏ. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào thiện chí của các tổ chức dân sự, khó có thể tạo ra một sự thay đổi mang tính hệ thống. Việc một số tiểu bang như Delaware bắt đầu ban hành “chứng chỉ minh oan” (innocence certificates) và các gói hỗ trợ tài chính, bảo hiểm y tế là những bước đi cần thiết. Thế nhưng, khoảng cách giữa văn bản luật và thực tế triển khai vẫn là một hố sâu ngăn cách. Các bang thường gặp khó khăn trong việc cung cấp dịch vụ một cách hiệu quả, và quan trọng hơn, không thể dùng văn bản pháp lý để xóa bỏ dấu ấn kỳ thị trong tâm trí của cộng đồng doanh nghiệp.

Tầm nhìn về sự phục hồi và những bài học cho tương lai

Sự kiên cường của những cá nhân như Ben Spencer—người phải mất nhiều năm sau khi được minh oan mới tìm được vị trí kỹ sư cơ sở hạ tầng—cho thấy một thực tế khốc liệt: để tồn tại, họ phải nỗ lực gấp nhiều lần so với một người bình thường. Không chỉ phải học lại cách thích nghi với công nghệ, với cuộc sống hiện đại, mà họ còn phải học cách đối diện với sự hoài nghi của thế giới xung quanh. Khi chúng ta phân tích về sức khỏe của thị trường, chúng ta thường chỉ nhắc đến báo cáo tài chính hay tăng trưởng GDP, mà quên mất rằng một nền kinh tế bền vững phải là nơi mà mọi cá nhân đều có cơ hội thứ hai thực sự.

Sự kiện tại Louisiana, nơi các nhà lập pháp có xu hướng xóa bỏ cơ quan mà một người được minh oan vừa đắc cử, là một hồi chuông cảnh báo về sự mong manh của quyền lợi chính trị và sự nghiệp của những người đã chịu oan sai. Nếu một hệ thống không thể bảo vệ quyền được làm lại cuộc đời của một công dân, thì sự tin tưởng vào tính nhân văn của hệ thống đó sẽ dần suy giảm. Để vượt qua rào cản này, các nhà hoạch định chính sách cần tạo ra những ưu đãi tài chính hoặc các chương trình bảo lãnh tín dụng cho các doanh nghiệp dám mở cửa đón nhận nhóm lao động này. Đồng thời, cần có một sự thay đổi trong tư duy quản trị nhân sự tại các doanh nghiệp lớn, nơi việc đánh giá năng lực phải tách biệt hoàn toàn với những “vết gợn” không mong muốn trong hồ sơ tư pháp.

Tương lai của những người được minh oan không nên là một hành trình đơn độc trong bóng tối. Đối với các nhà đầu tư và giới doanh nhân đang theo dõi những chuyển động của thị trường, việc thấu hiểu những rạn nứt xã hội này là một phần quan trọng của tư duy đầu tư bền vững (ESG). Một xã hội khỏe mạnh là một xã hội biết cách tận dụng mọi nguồn lực và biết cách sửa chữa những sai lầm của quá khứ một cách tử tế. Cho đến khi đó, câu chuyện của những người như Miles, Duncan hay Spencer vẫn sẽ là những bài học đắt giá về sự kiên cường và những giới hạn mà con người phải vượt qua để tìm lại quyền được lao động, quyền được sống như một phần của cộng đồng.

Bài viết đã được biên tập lại từ nguồn: abcnews.com